Türkiye-İsrail ticareti sürüyor mu? Manavgat ve mülk dosyası

1

BEĞENDİM

0

Türkiye İsrail ticareti, iki ülke arasındaki siyasi gerilimin ardından kamuoyunda en çok tartışılan başlıklardan biri oldu. Tartışmanın merkezinde üç soru bulunuyor: Türkiye ile İsrail arasında ticaret fiilen sürüyor mu, İsrail vatandaşları Türkiye’de ne kadar taşınmaz ediniyor ve yıllardır gündeme gelen Manavgat Çayı gerçekten İsrail’e mi verildi? Resmî kayıtlar, bu üç başlığın birbirinden ayrılarak değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.

Türkiye ile İsrail arasındaki ekonomik ilişkilerin hukuki altyapısında 1990’lı yıllardan itibaren imzalanmış çeşitli anlaşmalar bulunuyor. Bunların başında 14 Mart 1996’da imzalanan ve 1 Mayıs 1997’de yürürlüğe giren Serbest Ticaret Anlaşması geliyor. Anlaşma sanayi ürünleri, bazı tarım ürünleri, menşe kuralları, rekabet ve fikrî mülkiyet gibi alanları düzenliyor.

Türkiye İsrail ticareti devam ediyor mu?

Türkiye İsrail ticareti açısından kritik tarih 2 Mayıs 2024. Ticaret Bakanlığının açıklamasına göre, Türkiye bu tarihten itibaren İsrail ile ihracat ve ithalat işlemlerini tamamen durdurdu. Bakanlık, 30 Mart 2026 tarihli açıklamasında da Türkiye gümrük sistemi üzerinden İsrail ile ihracat, ithalat, serbest bölge veya transit ticaret işlemi yapılmadığını bildirdi.

Burada önemli bir hukuki ayrım bulunuyor. Serbest Ticaret Anlaşması gibi bazı ikili anlaşmaların kayıtlarda bulunması, bu anlaşmalara dayalı ticaretin fiilen sürdüğü anlamına gelmiyor. Dolayısıyla “iki ülke arasında hiçbir ticari anlaşma kalmadı” ifadesi de “anlaşma yürürlükte olduğu için ticaret aynen devam ediyor” iddiası da aynı ölçüde dikkatle ele alınmalı.

Tartışmanın bir başka boyutu da üçüncü ülkeler üzerinden yapılan işlemler. Siyasi partiler ve çeşitli çevreler zaman zaman Türkiye menşeli ürünlerin başka ülkeler üzerinden İsrail’e ulaştığını ileri sürüyor. Böyle bir iddianın doğrudan ikili ticaret sayılıp sayılmayacağı, malın gümrükteki nihai varış ülkesi, yeniden ihracat işlemi ve aracı şirket kayıtları incelenmeden belirlenemez. Ticaret Bakanlığı ise kendi gümrük sistemi bakımından İsrail ile doğrudan ticaret yapılmadığı görüşünü sürdürüyor. Bu nedenle iddialarla resmî gümrük kayıtlarının aynı kavramı ölçüp ölçmediği özellikle kontrol edilmeli.

Türkiye-İsrail ilişkilerinin Doğu Akdeniz ve güvenlik boyutu da yakından izleniyor. Şehrin Haberi’nin “İsrail denizaltı filosu: 8 denizaltı hedefi gündemde” başlıklı haberinde İsrail’in deniz gücünü büyütme planları ve Türkiye ayrıntısı ele alınmıştı.

Şehrin Haberi ayrıca Hakan FİDAN’ın Suriye ve İsrail açıklamalarını bölgesel ilişkiler açısından okuyucularına aktarmıştı.

İsrail vatandaşlarının Türkiye’deki mülkleri

İsrail vatandaşlarının Türkiye’de taşınmaz satın alması hukuken mümkün. Ancak bu edinimler yabancı gerçek kişilere uygulanan genel sınırlamalara tabi. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünün yabancıların taşınmaz edinimine ilişkin rehberinde, yabancı gerçek kişilerin ülke genelinde belirli büyüklük sınırları içinde taşınmaz edinebileceği, askerî yasak bölgeler ve güvenlik bölgelerinde ise ek sınırlamalar bulunduğu belirtiliyor.

Kamuoyunda İsrail vatandaşlarının aldığı konut, iş yeri ve arazi miktarına ilişkin farklı rakamlar dolaşıyor. Bu rakamların bir bölümü farklı yılları veya farklı taşınmaz türlerini bir araya getiriyor. Bu nedenle güncel toplam mülkiyet miktarı değerlendirilirken Tapu ve Kadastro ile TÜİK verilerinin aynı dönem ve aynı taşınmaz türü üzerinden karşılaştırılması gerekiyor.

Bireysel taşınmaz edinimi ise hiçbir şekilde Türkiye’nin egemenlik hakkının veya toprağının başka bir devlete devri anlamına gelmiyor.

Manavgat Çayı İsrail’in mi?

Manavgat Çayı konusunda resmî belgeler açık. Manavgat Çayı İsrail’e ait değil ve İsrail’e devredilmiş değil.

Dışişleri Bakanlığının 4 Mart 2004 tarihli açıklamasına göre, Türkiye ile İsrail arasında Manavgat tesislerinden yılda 50 milyon metreküp arıtılmış suyun 20 yıl süreyle İsrail’e satılmasını öngören bir anlaşma imzalandı.

Bu anlaşma nehrin mülkiyetini, çevresindeki araziyi veya Türkiye’nin su kaynağı üzerindeki egemenliğini devretmiyordu. Düzenleme yalnızca arıtılmış suyun ticari satışını öngörüyordu.

Üstelik proje uzun süre uygulanmadı. Dışişleri Bakanlığının 6 Nisan 2006 tarihli açıklamasında, taşıma maliyetleri ve Manavgat tesisinin özelleştirme programına alınması gibi nedenlerle tarafların anlaşmanın karşılıklı feshi konusunda görüş birliğine vardığı açıklandı.

Türkiye İsrail ticareti, taşınmaz edinimleri ve Manavgat dosyası birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo şu: Geçmişten kalan hukuki anlaşmalar bulunuyor ancak Türkiye’nin resmî açıklamasına göre İsrail ile doğrudan mal ticareti 2 Mayıs 2024’ten beri durdurulmuş durumda. İsrail vatandaşlarının taşınmaz edinimleri yabancılara uygulanan Türk mevzuatına tabi. Manavgat Çayı ise İsrail’in değil; 2004’te yapılan anlaşma bir su satış sözleşmesiydi ve taraflar 2006’da anlaşmanın feshi konusunda mutabakata vardı.

Haber: Muhammet BAYRAKTAR